ปลากัด
ฝนลาหนาวเมื่อปลายธันวาคมหมดความชื่นชุ่มไปแล้ว ตอนนี้ลมแล้งเริ่มเยือนมาจาก ทางเหนือหวิว ๆ บางทีก็ออกจะแรงไปบ้างเหมือนกัน ใบยางแก่ร่วงหลุดขั้วปลิวไปตามแรงลม หมุนคว้าง ๆ ไปสุมรวมกันใต้โคนต้น บ้างก็ปลิวห่างออกไปก็มีตรงไหนที่มีใบยางร่วมทับกันมาก ๆ เวลาย่างเหยีบบลงไปเสียงดังกรอบแกรบชวนให้ตกใจก็มีเหมือนกัน จากต้นยางห่างออกไปต้นไม้น้อยใหญ่ก็ดูจะเฉา ๆ ไปบ้าง แต่ที่พอจะชุ่มอยู่มากกว่าที่อื่น ๆ ก็เป็นริมหนองน้ำใหญ่โคนหว้าโน่น พูดถึงหนองน้ำชวนให้คิดถึงเรื่องปลา ๆ อีกไม่ได้ อันว่าปลาไทย ๆ เรานั้นมีมากมายหลากหลายพันธุ์ มีทั้งที่เอามาเพื่อทำอาหารและเพื่อความสวยงาม เพลิดเพลิน ประดาปลาที่ใช้ทำอาหาร ก็คงไม่พ้นปลาช่อน ปลาดุก ปลาหมอ ปลากระดี่ ปลาชิว และอาจรวมไปถึงปลาชะโดด้วยก็ได้ ปลาที่ว่านี้มีอยู่ทั่วไปเกือบทุกหนองน้ำ ยิ่งหน้าแล้งน้ำแห้งขอด การวิดปลาจากบ่อจากสระดูจะเป็นเรื่องที่เห็นได้ทั่วไป นอกจากปลาที่ว่านี้แล้ว ไอ้ที่ซ่อนอยู่ในดินก็มีอย่างปลาไหลตัวยาวผิวลื่นเมือกสีน้ำตาลเข้มที่หลังไล่โทนเป็นสีเหลืองอ่อน ไปจนเกือบขาวแถว ๆ พุง แต่รสชาติดีเขาว่าอย่างนั้น วันก่อนเดินไปริมหนองน้ำเก่าเห็นกระบอกลัน เก่า ๆ วางอยู่บนดินเหนียวแห้งริมหนอง นัยว่าก่อนหน้านี้มีมือดีมาดักปลาไหล การจับปลาก็เป็นเรื่องของศิลปอย่างหนึ่งเหมือนกัน ใบยางเก่าร่วงมาทับกันอยู่บนต้นมะแฟบ บ้างก็หล่นลงในน้ำทับถมยิ่งทำให้น้ำในหนองสีเข้มเป็นสีโคลน ขอบหนองน้ำติดโคนมะแฟบดินเหนียวหลุดร่วงเป็นเพิงเข้าไป รากไม้ที่สานพันกันทะลุผิวหน้าดินกลายเป็นม่านปิดบังซ่อนเร้นรูกบเอาไว้ เมื่อยามจำศิลและจะออกมาร้องก้องทุ่งยามฝนเยือนเดือนหกหน้า น้ำในหนองขอดแห้งลงไปมาก หญ้าปล้องและกกหนูพอมีบ้างประปราย แพงพวยต้นอวบบ้างก็ค้างอยู่บนดินบ้างก็ลอยอยู่บนน้ำ ในน้ำยังมีปลาว่ายอยู่ไหว ๆ แต่ออกจะยากที่จะมองเห็นตัว เหตุเพราะความขุ่นมัวของเนื้อน้ำ
เห็นบรรยากาศแล้วชวนให้อยากวิดปลายิ่งนัก นอกจากปลาประเภทที่กินเป็นอาหารแล้วยังมีปลาประเภทสวยงามและเพลิดเพลินที่อยู่คู่ทุ่งมานานแสนนาน เหมือนกันปลากริมกะปลากัดน่าจะเข้าข่ายปลาประเภทนี้ดูเหมือนปลากัดจะได้เปรียบกว่าปลากริมในแง่ของ การใช้งาน หนองน้ำนี้ยังมีปลาทั้งอยู่เหมือนกัน ปลากัดดูจะเป็นที่นิยมเลี้ยงมากกว่าปลากริม เหตุเพราะแม้ว่าตัวมันจะเล็กก็จริงแต่สรรพคุณไม่ใช่น้อย อาจจะด้วยความสวยงาม ยามที่พองตัวเตรียมต่อสู้ สีที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวดูสดใสเป็นประกายวับ ๆ อ้าปากกางครีบ กรีดกรายยามอ้อนตัวเมีย เดี๋ยวพลิวตัว เดี๋ยวโผลตัวขึ้นผิวน้ำฮุบอากาศเป็นฟองปุด ๆ อ่อนพลิ้วเคลียคลอคู่ของมัน เหตุที่มันมีลักษณะเฉพาะในเรื่องความหวงถิ่นและเป็นนักต่อสู้ในหมู่ปลากัดด้วยกัน รวมไปถึงปลาอื่น ๆ ที่ขนาดสูสีกัน มันจึงกลายเป็นปลาที่นำมาเพื่อการแข่งขันกันในแวดวงของหนุ่มทุ่งเสมอมายามร้างงาน นอกจากสรรพคุณในด้านความรู้สึกจากความสวยงามของสีสรร และเลือดนักสู้ตัวจริงแล้ว ปลากัดยังมีสรรพคุณด้านการเป็นนักกำจัดลูกน้ำโดยแท้ ปลากัดจึงอยู่คู่โอ่งท้องทุ่งบ้านนามาแสนนาน เพื่อทำหน้าที่เป็นผู้ปกป้องน้ำดื่มให้ปราศจากลูกน้ำทั้งปวง ปลากัดในน้ำโคลน หากผ่านหน้าร้อนไปได้ไม่ตายด้วยปากปลาช่อนเสียก่อน ก็จะกลายเป็นนักสู้ที่เข้มแข็ง และแพร่พันธุ์ออกไปยามฝนเยือน
แรกรุ่นแห่งวัย ผู้เขียนชอบที่จะหาปลากัดมาเลี้ยงเพื่อความสวยงาม เสมอ เอามาใส่ขวดวางเรียงกันเป็นแถว คั่นระหว่างขวดด้วยกระดาษหรือใบตองก็สุดแท้แต่จะหาได้ บางคนใช้กาบหมากมาตัดเป็นแผ่นแทนกระดาษก็มี ที่ต้องกันเอาไว้เพราะปลากัดนั้นมันชอบกัดสมชื่อ เห็นเพื่อนพ้องด้วยกันเป็นไม่ได้ แค่เงา ๆ วับ ๆ มันก็รี่เข้าหา กางครีบพองเหงือกบานออกทันที ด้วยเหตุนี้จึงต้องใช้กระดาษกั้นเอาไว้ไม่ให้มันมองเห็นกัน เว้นแต่ต้องการจะดูสีสรร และเปรียบเทียบ รวมไปถึงการอวดเพื่อน ๆ จึงจะเปิดให้มันอยู่ให้ห้วงเวลาเตรียมการต่อสู้ เหตุผลอีกอย่างที่ต้องให้มันเห็นกันเพราะหากไม่อยู่ภายใต้ภาวะของการกระตุ้นให้ต่อสู้ ดูมันเฉา ๆ ตัวสีจางซีด ทั้งครีบทั้งหางดูเหี่ยวยว ๆ ไปถนัดเหมือนดังธงที่ไร้ลมพัดให้สะพัดบัดโบกก็หมดแรงพลิ้วห้อยต่องแต่ง ขาดความงดงามไป พูดถึงตรงนี้พาลให้คิดลามปามไปถึงตัวคนเรา บางทีก็บานเบิกบางทีก็หุบเหี่ยวเฉาแท้ ตรงนี้น่าจะเป็นข้อดีอีกอย่างของปลากัดที่ใช้สอนธรรมให้เห็นเป็นสัจจะของชีวิตอะไรประมาณนั้น ปลากัดก็เช่นกับปลากระดี่ ลงได้น้ำฝนเดือนหก ฉ่ำหนองเมื่อไหร่ เป็นปลาหลงวังน้ำใหม่ ขึ้นมาทันที ท้องทุ่งหน้าฝนเดือนหก หากเป็นฝนแรกน้ำท่าจะยังไม่ท่วมนา เพราะดินที่ผ่านแล้งมานานซับซึมหยาดน้ำเอาไว้ จนกว่าจะฉ่ำดินเมื่อฝนห่าต่อ ๆ ไป ฝนแรกหากมากพอจะปลุกเร้าชีวิตสรรพสิ่ง แห่งท้องทุ่งให้เฉิดฉายขึ้นมาอีกครั้ง แค่ได้กลิ่นดินโดนฝนระอุขึ้นมาหอมแปลกเป็นสัญญาณเตือนว่าหน้าฝนวนมาหาแล้วน้ำฝนที่สะสมกันมากเข้า จะเริ่มปริมหนองน้ำในนาข้าวจะเต็มปริ่มไปด้วยน้ำฝน และจะถูกกักเอาไว้จนกว่าดินอ่อนตัวพอที่จะไถให้เป็น เทือกก่อนการดำกล้าในช่วงต่อ ๆ ไป ของเวลา
บรรดากบลงได้ฝนดินอ่อนตัวจะออกมาจากจำศีล ความจริงจะว่า จำศีลนั้น เพราะมันนอนนิ่ง ๆ อยู่ในรูเท่านั้น แต่พอออกมาในน้ำเป็นให้ต้องส่งเสียงร้อง ดังลั่นทุ่งยามคำคืน ยิ่งหากฝนตกตอนกลางคืนด้วยแล้ว ยิ่งระงมไปทั่วท้องทุ่ง จับคู่กันทันที จะว่ากบจำศีลพอหลุดจากศีล ไหงรีบแต่งงานทันทีก็ไม่รู้ดังนั้น คำว่ากบจำศีล เขาก็ว่ากันอย่างนั้น เข้าใจว่าธรรมชาติเรียกหาเสียมากกว่า ดูให้ดี ๆ ตามหนองน้ำเห็นไข่กบลอยเป็นแพหลังคืนฝนฉ่ำพล่านพ้นไป
น้ำฝนปลุกพื้นคืนชีวิตของแมกไม้และสรรพสัตว์ ในท้องทุ่ง เท่าที่ดูแล้วควายคงไม่เป็นสุขทุกหน้าฝน เพราะต้องทำงานหนักอีกแล้ว จากหนองเก่าริมนารั้ง น้ำที่ท่วมถึงกันเป็นเส้นทาง ปลาเล็กปลาน้อยว่ายออกไปจากหนองน้ำ ตามประสาเพื่อหาถิ่นใหม่ออกไข่ออกลูกกันต่อไป ปลากัดที่จับคู่กันแล้ว จะหาที่ออกไข่ ดูจากหวอดเป็นฟองขาวลอยบนผิวน้ำ มักจะเป็นใต้ใบผักบุ้ง พรอดพร่ำรำพันกันหรือไม่ยากจะรู้ได้ แต่สีสรรของปลากัดในตอนนี้มันงดงามดีแท้ เรียกว่างามแบบวัยเจริญพันธุ์คงจะได้ นานออกไปอีกไม่กี่เดือนลูกปลากัดจำนวนมากมายจะแหวกว่ายในสายน้ำห่างออกไป ลูกปลากัดขนาดเล็กเท่าดินสอ ก็พอจะเอามาเลี้ยงได้แล้ว เรียกว่าปลาป่าโดยแท้ ต้องเอามาใส่ไว้ในโอ่งแตกที่เหลือพื้นที่พอจะขังน้ำได้ หรือจะใช้ ท่อซีเมนต์มาอุดเสียด้านหนึ่ง ใส่น้ำเอาไว้ให้ปูนที่ยาเอาไว้หมดความเป็นกรดเป็นด่างเสียก่อน ขืนเอาปลากัดใส่ลงไป ทันทีที่ปูนแห้ง ท่านจะเสียใจเพราะปลาจะตายหมด ดังนั้นต้องรอจนกว่าปลอดภัยสำหรับปลาเพียงพอ จากนั้นเอา ไม้น้ำจำพวกจอกแหน หรือผักตบก็ได้วางเอาไว้บนผิวน้ำ แล้วเอาปลากัดบ่อยลงไป มันจะไล่จะกัดกันเองก็ไม่เป็นไร เพราะที่กว้างพอมันจะหนีรอดปลอดภัยอยู่ในนั้น อีกอย่างปลากัดก็มีกติกา หากเพื่อนแพ้แล้วมันก็จะราปาก ไม่ทำร้ายอีก
วิธีการจับปลากัดนั้นก็ใช้บุ้งกี่ หรือผ้าขะม้าแทนสวิงก็ได้ เห็นตรงไหนน่าจะมีก็เอาบุ้งกี่ สอดสวบเข้าไปเอามือวนไล่ กอหญ้าไล่เข้ามาหาแล้วยกขึ้น หากมีปลากัดตัวเหมาะ ๆ ก็เอาใส่ขวด แขน หรือขวดกลม ก็ได้ ช่วงนี้ปลาไม่กัดกัน เพราะมันอยู่ในภาวะของการตกใจที่ถูกจับใส่ขวด เพราะฉะนั้นจึงไม่มีปัญหาในการขังรวมด้วยประการใด ๆ จากนั้น ก็เอากลับไปใส่ไว้ในอ่างที่เตรียมไว้ หรือไม่ก็ใส่ขวดเหล้าที่ซดเนื้อน้ำไปหมดแล้ว วางต่อกันเป็นทิวแถวริมฝาบ้าน มีกระดาษกันเอาไว้ระหว่างขวด ขวดที่ใช้ใส่ปลากัดมักจะเป็นขวดเหล้าปากแคบ เพราะหากเป็นขวดโหล ปากกว้าง และลืมปิดปากขวด ปลามักจะไม่อยู่ให้เห็นหน้านานนักเหตุเพราะอะไรไม่ทราบแน่ชัด แต่บางคนก็ว่า จิ้งจกมันจะกิน เอาได้ จึงต้องปิดปากให้ดี ๆ ช่วงก่อนแล้งที่ผ่านมานั้น หมากดกสุกเป็นพวง จะกินจะขายก็ไม่หมดชาวทุ่ง จึงใส่หมากสุกเอาไว้ในไห ใส่น้ำปริ่มฝา ไว้แล้วเอาไปไว้ริมก่อคล้า หรือตรงอื่นก็สุดแท้ ทิ้งเอาไว้เรียกว่า ดองหมาก เก็บเอาไว้กินในฤดูกาลต่อ ๆ มา จนกว่าหมากอ่อนปีนี้จะแข็งพอเป็นหมากแก่ผาด ๆ ไหหมากดองจะส่งกลิ่นเหม็น พอสมควร นัยว่าสะท้อนกลิ่นแบบไทยแท้ น้ำที่ดองหมากเอาไว้ซึมซับความเหม็นเอาไว้ กลายเป็นที่ไข่ของยุง เหตุนี้ไหหมากจึงเป็นที่มาของอาหารปลากัด ปลากัดที่ใส่ไว้ในขวดก็ต้องกินอาหาร เหมือนสัตว์อื่น ๆ แต่ชอบกิน ลูกน้ำเป็นที่สุด การเอาลูกน้ำจากไหมาก ต้องระวังไม่ให้ไหล้มและแตกเพราะจะเป็นเรื่องใหญ่มาก อาจจะ โดนด่าโขมงไปหลายเวลา เครื่องมือที่ใช้นอกจากกระบวยอันเล็ก มีผ้าขาว ๆ ทำเป็นเป็นที่ซ้อน เรียกว่าที่ซ้อนลูกน้ำ เมื่อได้ลูกน้ำมาแล้ว ก็ต้องทำความสะอาดกันเล็กน้อย เพราะลูกน้ำที่เอามาจะติดสีติดกลิ่นจากหมากดอง มาใส่น้ำ ที่สะอาดแล้วกรองหรือซ้อนอีกครั้ง จากจั้นใช้ขนไก่ ที่งหลุด ๆ อยู่บนพื้นนะแหละ มาตักลูกน้ำก่อนที่จะเอาขนไก่ ติดลูกน้ำจุ่มลงไปในขวดปลากัด งานของชาวทุ่งที่ต้องเลี้ยงปลากัดก็เป็นเช่นนี้ ลงเป็นมนุษย์แล้ว การทำอะไรที่มัน อยู่เฉย ๆ ไปก็ดูจะผิดมนุษย์ไป
คนที่เลี้ยงปลากัดเขาก็ไม่อยู่เฉย เหตุที่ปลากัดเป็นนักสู้ เห็นปลาต่างถิ่นเป็นรี่เข้าหา และกัดกัน ยามบ่ายหรือยามเที่ยงหากต้องการจะดูลีลาของปลากัดว่าตัวไหนเก่ง ก็เอาใส่ในขวดโหลที่เตรียมไว้ หากต้องมีการพนัน ก็จะต้องตกลง กันว่าจะใช้กติกาอะไร ส่วนใหญ่จะกำหนดเวลาว่าจะแพ้ภายในเวลากี่นาที หรือ จะต่อเวลากันออกไปจนกว่าจะรู้แพ้รู้ชนะ ลีลาปลากัดต่อสู้ในสังเวียนขวดนั้น ก็พองตัวกางครีบ เปล่งสีสรรเต็มที่ แต่ที่แน่น ๆ ปากจะอ้างแก้มพานออก มองเห็นร่องเหงือกชัดเจน ตาเป็นประกาย หางโปกสะพัดพัดไปมา ครีบหลัง ครีบอกยกชัน ทุกส่วนของร่างกายเป็นประกายมันวับ ยามต้องแสงดูเป็นสีสรร ตระการตา
การเข้าต่อสู้ของปลากัด จะเริ่มวนเป็นวงกลมรอบ ๆ คู่ต่อสู้ยั่งเชิงก่อน และสะพัดหางให้คู่ต่อสู้เฉออกไป ได้โอกาสฮุบครีบ หลัง ครีบหางหรือหูน้ำ ปากมีฟันคมกริบเฉือนแพนหางออกเป็นก้านรุ่งริ่ง พัลวันพลัดกันกัดไปมาอย่างนี้ บางทีสอบปากติดกัน ร่วงลงสู่พื้นขวดทั้งคู่ กันแน่นไม่ยอมปล่อย ตัวที่ฉลาดและแข็งแรง จะกันไม่ไห้คู่ต่อสูงขึ้นให้น้ำได้ ความพ่ายแพ้จะบังเกิดไม่ฝ่ายใดก็ฝ่ายหนึ่ง เป็นดั่งนี้ ตัวที่พ่ายแพ้อาจตายไปเลยก็ได้ หากไม่ตายก็จะเอาไปปล่อย ยามหน้าฝนนั้นน้ำท่าจะสมบูรณ์เป็นที่สุด
น้ำฝน ก็เป็นน้ำที่ใช้ดื่มกินกันมานานแสนนาน ทุกบ้านจะมีโอ่งน้ำวางขนานกับตัวบ้าน มีโพงไม้ไผ่ผ่าซีก หรือสังกะสีก็แล้ว แต่กรณี ไว้รับน้ำที่ตกจากหลังคา สะสมไว้เป็นน้ำดื่ม เมื่อเวลาผ่านไป ยามขัดสน น้ำในโอ่งนั้นมักจะหลุดพ้นจาก การแอบเข้าไปไข่ของยุงนั้นยากนัก เป็นดังนี้ในโอ่งน้ำจึงมีลูกน้ำปะปนอยู่ ซึ่งไม่ใช่ของต้องการ ชาวทุ่งนั้น ใช้วิธีกำจัดลูกน้ำโดยเอาปลากัดใส่ลงไป ให้มันคอยจัดการกับลูกน้ำ
ปลากัดที่เลี้ยงไว้เมื่อถึงหน้าแล้ง ยามเกี่ยวข้าวมักจะได้รับการปล่อยลงในหนองน้ำอีกครั้ง เพื่อเริ่มต้นวังวนแห่งชีวิตดังที่กล่าวมา ปลาที่สวยเป็นพิเศษมักจะถูกเอาไปปล่อยในหนองที่ซ่อนเร้นห่างผู้คน และจะกลายเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ปลากัด ที่เข้มแข็งต่อไป บางตัวจะถูกเลือกให้อยู่ในโอ่ง เพื่อรอดูกาลใหม่เช่นเดียวกัน ปลาในโอ่งจึงเป็นที่หมายตาของ นักเลี้ยงปลากัดเช่นกันเหตุผลง่าย ๆ เพราะเป็นปลาที่สวยสมบูรณ์ที่สุดของฤดูกาล และเป็นที่หวงแหนยิ่ง การขอนั้นยากยกเว้นการท้าทายว่าเอาไปได้แต่ห้ามเอาอะไรมาใส่ พูดง่าย ๆ ว่าหวงแต่กลัวเสียน้ำใจจึงเปิดช่อง ไว้ให้ บ้านของเพื่อนผู้เขียนมีโอ่งน้ำวางเป็นแถวริม เรือนข้าว โอ่งนั้นสูงประมาณอกผู้เขียน บนผาปิดมีขันน้ำ วางไว้ใครใคร่กินกิน ตามสะดวกในโอ่งมีปลากัดตัวใหญ่สวยงามมากมันไม่กลัวคนชอบขึ้นมาวน ๆ แถว ๆ ขอบโอ่ง หากเปิดฝาโอ่งช้า ๆ ปลาจะไม่ตกใจ ผู้ที่สัญจรไปมาและแวะดื่มน้ำ จะเห็นปลากัดตัวนี้เสมอ
ผู้เขียนเห็นเพื่อน เปิดช่องเอาไว้ว่าเอาไปได้แต่ห้ามเอาอะไรมาใส่ วันนั้นหลังจากไปเที่ยวมาเหนื่อย ๆ ผ่านมาหิวน้ำมาก จึงบอกว่าขอน้ำกินหน่อย ผู้เขียนเห็นสบโอกาส หลังกินน้ำแล้วรีบเดินกลับบ้านทันที ไม่พูดไครจากกับใคร เหตุคล้ายคนไม่สบาย กลับถึงบ้านอ้าปากปลากัดตกลงในอ่างน้ำหน้าบ้าน ปลากัดสวยงามจึงมีวิธีการ จับอีกวิธีหนึ่ง
20 มกราคม 2543